Гүзәл Сәгыя

Подробности

Опубликовано 03.01.2026 08:03

Просмотров: 257

Шөлген авылы 15 йорттан артык булмаган. Тубылның сөзәк ярындагы бу авылда Бохарадан ерак Себергә 17 йөз азагында килгән кешеләр яшәгән. Йортларны ике катлы, агач бурадан салганнар, ике метрлы биек тәрәзәләрне уеп ясалган йөзлекләр белән бизәгәннәр. Икенче кат тәрәзәләреннән Тоболның мәһабәт һәм серле биек яры күренеп торган, ул гасырлык ылыслы урман белән капланган.

Бохаралылар беренче катны хуҗалык ихтыяҗлары өчен кулланганнар, ә гаиләләре белән икенче катта яшәгәннәр.

Шундый йортларның берсендә Әптрәхим һәм Бибинәкия Ашировлар гаиләсе көн күргән. Әптрәхимнең бабасы Әзир Бохарадан 18 гасыр башында килгән, сәүдә белән шөгыльләнгән, белемле һәм тирән динле кеше булган.

Әптрәхим икенче тапкыр өйләнгән, беренче хатыны Бибирухия Мөхәммәдшакированың сәламәтлеге начар сәбәпле, беренче кызы Сәрифә туганнан соң озак та үтми вафат була. Ул үзеннән 17 яшькә кечерәк бер кызны хатынлыкка ала һәм аларның гаиләсендә Сәгыя исемле чибәр кыз туа.

Ай йөзле чибәр кызның йөзен ярым ай сыман кашлар һәм ачык, саф күзләре бизәгән. Сәгыянең әнисеннән мирас итеп матур чәчләре калган, ул аларны ике бай толымга үргән. Сәгыя юаш, ягымлы һәм елмаючан, һәр яктан күңелле кыз була. Аның күренүе тирә-юньдәгеләрне шатландыра. Татарлар андыйлар турында, «сөйкемле», диләр.

Сәгыя зирәк бала булып үсә, әтисе аны кечкенә чагында гарәпчә язарга да, укырга да өйрәтә, ә әнисе кызына сак һәм пөхтә итеп хуҗалык алып бару күнекмәләрен бирә. Сәгыя ашарга пешерә дә, тегә дә, йортны да, терлекне дә карый белә. Һәм 18 яшенә кияүгә чыгарга әзер була.

Кияүгә чыгу

Узган йөзьеллыкның 50 елларына кадәр бохаралылар үзләренекеләргә генә өйләнгәннәр, катнаш никахлар сирәк булган.

Күрше Саускан авылыннан Габделхәй ай йөзле Сәгыягә күптән күз салып йөргән була. Вакыты җиткәч, Сәгыянең әти-әнисе янына яучы җибәрә.

Киләсе этап - никах көне һәм калым күләме турында килешү.

Яраткан кызлары өчен бирнәне ата-аналар балачактан ук әзерли башлаганнар: каз мамыгы тутырылган ике мендәр, зур түшәк, юрган, эчке кием, ике матур күлмәк, бишмәт (җылы пальто), күн читекләр, матур яулык һәм бизәнү әйберләре (алкалар, беләзекләр һәм муенсалар).

Никах көнендә бәйрәм өстәле әзерлиләр. Балан бәлеше, бәрәңге шәңгәсе, кош теле, зур бәлеш пешерәләр. Нәзек өй токмачы белән кайнар аш әзерлиләр. Кияүне вак пилмән белән сыйлыйлар. Киявеңә ихтирамыңны никадәр күбрәк белдерергә теләсәң, пилмәнне шулкадәр ваграк ясыйсың.

Кыз да күрше авылдагы таза гәүдәле, көләч йөзле егетне күптән күзәтә, ләкин сиздерми, очрашкан саен күзен читкә ала торган була.

Габделхәй белән Сәгыя дус-тату яши башлыйлар. Хатын юл куя белә, юаш, хезмәт сөючән, назлы була, ә ире яшь хатын турында кайгырта. Габделхәй колхоз складында эшли, эшне пөхтә һәм җиренә җиткереп башкара.

Озакламый аларның барысына да шатлык булып рәттән ике кызлары туа. Бәхетләрен коточкыч «сугыш» сүзе боза.

Сугыш

Габделхәйне сугышның беренче көннәрендә үк фронтка чакырганнар. Сугышның иң беренче айларында Габделхәй Волокаламск янында һәлак була, ә Сәгыя беренчеләрдән булып иренә «кара кәгазь» ала.

Сәгыя һәм балалар

Сугыш елларында туганнарын югалтмаган гаилә булмады. Үлем, мәхрүмлек, ачлык, курку озак еллар илнең шәһәр һәм авылларында урнаша.

Яшь хатынның тормышы «кадәр» һәм «аннан соң» га бүленә. Әти-әни йортындагы ваемсыз һәм ире, кечкенә кызлары белән мәхәббәтле бәхетле тормыш артта кала.

Кайгырырга һәм үкенергә вакыт булмый, кулда кечкенә балалар. «Менә сугыш бетәр, аннары чын күңелдән елармын», - дип уйлый ул аеруча җаны әрнегәндә. Бохаралылар гаиләләрендә балаларны кечкенәдән сабырлыкка өйрәтәләр. Теләсә кайсы ситуациядә, хәтта иң куркынычында да үз-үзеңне кулга алырга кирәк була, ә инде бәла-каза килеп чыкса - кабул итәргә, килешергә һәм түзәргә.

Авылларда ирләр калмый диярлек. Барысын да фронтка яки Омск өлкәсенең хәрби заводларына алганнар. Картлар, хатын-кызлар һәм балалар гына кала.

Гаиләсен туендыру өчен яшь хатын идарәгә мөрәҗәгать итә һәм сугышка кадәр ире эшләгән складта эш бирүне сорый. Сәгыя грамоталы һәм пөхтә булганлыктан, аңа складта исәп-хисапны ышанып тапшыралар.

Ярма, он, шикәр, утын, печән запаслары ул көткәнгә караганда тизрәк бетә. Нәфис хатынның утын кисәргә көче җитми, шуңа күрә ул башка хатыннар белән бергә Тобол ярына саллардан төшеп калган бүрәнәләрне тотарга бара. Бүрәнәләрне ярга чыгаралар, шунда ук яр буенда кисәләр, ишегалларына ташыйлар. Сәгыя ирләр эшен дә башкарырга өйрәнә: утын ярырга, терлекләрнең асларын җыештырырга, бакча казырга.

Яз башында болынга кыр суганы җыярга йөгерә. Авыл янындагы урманнар бай булган, авыр эш арасында хатын-кызлар һәм балалар җиләк һәм гөмбә әзерләү өчен урманга йөгергәннәр.

Сугышның өченче елы бара. Сәгыя складта эшли. Көннәр буе ул фронтка җибәрү өчен ашлык, ярма саный. Беркөнне ул гөнаһлы булып, кызларына ботка пешерү өчен ярманы кесәләренә тутыра. Өенә яшертен генә кайтып керә, ләкин юлда ул күршесен – аның белән дус булмаган аксак картны очрата. Ул хатынның бүрткән кесәләрен күреп ала һәм шунда ук тиешле урынга хәбәр итә. Иртәгесен органнардан Сәгыяне алырга килеп тә җитәләр.

Әнисе белән кызлары ни булганын аңламый да калалар.

59 статья

Омск өлкәсе НКВД өчлегенең карары, ә ул вакытта хәзерге Төмән һәм Тубыл территориясе Омск өлкәсенә караган, тиз арада, кулга алынганнан соң 5 көн узгач ук кабул ителә.

Карар йөрәккә аткан ук кебек яңгырый – 10 елга ГУЛАГка.

Сәгыя кебекләр бөтен ил буйлап йөзләрчә мең, миллионнар була. Аларның барысын да «халык дошманнары» дип атаганнар. Аннары дистә еллар бу тамга РСФСР Җинаять кодексының 59 маддәсе буенча хөкем ителгәннәрне генә түгел, ә аларның гаилә әгъзаларын да эзәрлекләгән.

Төнлә, караңгыда, йөзләрчә кешене Сәгыя белән бергә ашыгыч рәвештә кешеләрне күчерү өчен җиһазландырылган йөк вагонына төягәч, состав көнчыгышка таба китә.

Ул чакта бу мескеннәрне нинди язмыш көткәнен берәү дә аңламый әле.

Вагон эчендә ике катлы агач ятаклар эшләнгән, идәндә печән ята, кешеләр шулкадәр күп, кемдер киштәләрдә, ә кемдер идәндә йоклый. Ирләр һәм хатыннар бергә баралар, хөкем ителүчеләр арасында картлар да, яшьләр дә була. Яшь хатынның күзләрендә балачактан ук яшәп килгән ерткычларча курку гына кала. 1937 елда аның 70 яшьлек бабасы мулла буларак атып үтерелә. Гәрчә Мөхәммәт Вәли балаларга Сатылган мәчетендә грамотага гына укыткан булса да. Ләкин ул чагында тикшермәгәннәр, өлкәдән партия линиясе буенча дошман элементлары белән көрәшкә разнарядка килгән, җирле яңа хуҗалар югары хакимият алдында үзләрен күрсәтергә тырышканнар.

Төнлә поезд авыр гына кузгала. Бу состав йөзләгән кешене билгесезлеккә алып китә, аларның тормышы хәзер состав начальнигына һәм конвойларга бәйле була.

Сәгыя вагонның бер почмагында пошынып утыра, ул хәзер дә ни булганын аңламый, йоклый алмый, бал кортлары кебек уйлары кайнаша.

Әнисе оныкларын ничек карап үстерер? Алар нәрсә ашарлар? «Халык дошманы»ның даими хакимият тарафыннан гаепләнгән балалары ничек яшәрләр?

Складтан кесәсеннән алып чыккан бер уч ашлык аның һәм барлык туганнарының язмышын шулай мәңгегә үзгәртә.

Вагон

Ашыгыч рәвештә чыгарылган хөкем һәм «халык дошманы» тамгасы баш өсләрендә кылыч кебек асылынып торган кешеләр белән тулы состав Сәгыяне 10 елга туган йортыннан, әнисеннән, сеңелләреннән һәм кечкенә кызларыннан аерып, көнчыгышка таба хәрәкәт итә.

Үзенең кечкенә сумкасына ул сарык йоныннан эрләгән һәм бәйләгән бер-ике җылы оекбаш һәм зур мамык яулык кына салып өлгерә.

Юлда сирәк һәм начар ашаталар, кайчакта су да җитми. Ашык-пошык җыелган юл кирәк-яраклары бик тиз бетә. Сәгыягә вагон почмагындагы идәндә ашыгыч рәвештә печән җәелгән урын бирәләр. Төнлә ул, зур мамык яулыгын бөркәнеп, каты печән түшәгендә йоклаганда бераз онытылып ала. Чабылган үлән исе аны яшь чагына, ата-анасы, туганнары белән Иртеш суы басуындагы мәтрүшкә, иван чәй, меңъяфрак исе аңкытып торган печәнлеккә алып китә.

Төнлә еш кына вагон көпчәкләре шыгырдавыннан уяна. Состав вакыт-вакыт төнлә кырда тукталып тора. Поезддан үлгән кешеләрнең мәетләрен төшерәләр һәм шунда гына җирлиләр. Хәлсез картлар, авыру хатын-кызлар һәм ирләр үлә. Вагондагы кешеләр составның тормозының шушы бозлы металл тавышыннан уяналар, сулыш алырга да куркып, поезд яңадан юлга кузгалганны көтәләр. Аларның һәркайсы җәһәннәмнең беренче баскычын узган инде, кулга алулар, сорау алулар, суд карарлары белән.

Аның белән янәшә киштәгә озын сырган камзул һәм кыршылып беткән бәрхет түбәтәй кигән, чал чәчле, 70 яшьләр чамасындагы бер карт килеп утыра. Аның исеме Айса бабай була. Вагонда аны барысы да Бабай дип кенә йөртәләр. Ул Тубыл районының себер татарлары авылыннан, җирле мәчеттә мулла булып хезмәт иткән һәм суд тарафыннан «чит ил шпионы» дип танылган. Ул һәрвакыт тәсбих тарта һәм әкрен генә Коръән сүрәләрен укый. Сәгыя аны революциягә кадәр үк туган әти-әнисе гарәп телен һәм Коръәнне белгәнгә күрә аңлый. Бу карт янында җиңелрәк булып китә, аның артыннан догасын кабатлый, Аллаһы Тәгалә белән турыдан-туры сөйләшеп, сораганын алачагына ышана. Аның барлык догалары да бу җәһәннәмдә исән калу, өйгә, әнисе, апалары һәм кызлары янына кайту була.

Лагерь

Һәм менә Кемерово өлкәсендә кайдадыр билгеләнү ноктасы. Хатын-кызлар зонасы – тимер чыбыклы койма белән әйләндереп алынган ишегалды, өч яруслы нарлы зур барак. Барак шыгрым тулы, яңа килгәннәрне баракның урта линиясе буенча идәнгә «шпал» кебек яткыралар. Аннары Сәгыягә сәкедә урын табыла. Кыш көне барак шулкадәр салкын була, хәтта сәкеләр боз белән каплана. Беркөнне иртән Сәгыя уянса, тәне шулкадәр туңган ки, ул бер бармагын да селкетә алмый, ә чәчләре сәкегә ябышып каткан. Аның Иртеш дулкыны шикелле бөтерелеп ике толымга үрелгән куе кара чәчләре бозланган сәкеләрдә мәңгегә кала. Толымнарын - яшь хатынның чибәрлеген һәм горурлыгын кисәргә туры килә. Кайчандыр дәртле һәм кайнар йөрәге дә салкыная. Авыр көнкүреш, түзә алмаслык яшәү һәм эшләү шартлары үзәккә үтә.

«Видов этих общих работ не перечесть, не перебрать, языком не перекидать. Тачку катать… Носилки таскать. Кирпичи разгружать голыми руками…. Таскать кирпичи на себе «козой»… Ломать из карьеров камень и уголь, брать глину и песок. Золотоносной породы накайлить шесть кубиков да отвезти на бутару… Уголек рубить под землею… Можно креозотом пропитывать шпалы… Тоннели можно рубить для дорог. Пути подсыпать. Можно по пояс в грязи вынимать торф из болота. Можно плавить руды. Можно лить металл. Можно кочки на мокрых лугах выкашивать … Но страшнее всех работ – лесоповал…».(А. И. Солженицын «Архипелаг ГУЛАГ»)

«Социализм төзелешләрендә» төп эш кораллары – тачка, көрәк, кәйлә, кискеч, кул пычкысы. 50 градуслы салкында яки тынны буа торган эсседә 12дән 16 сәгатькә кадәр эш көне, калорияле булмаган азык-төлек, үтәргә мөмкин булмаган нормалар, баракларда яшәүнең кешелексез шартлары меңнәрчә тоткыннарны кабергә алып китә.

Тоткынның туклануы эшләп чыгару нормасына бәйле булган.

Норманы үтәмәдең - 300 грамм икмәк һәм бер савыт баланда. Җылы кием – телогрейка, мамык чалбар, киез итек һәркемгә дә эләкмәгән. Сәгыяне башта җылы шәл һәм йон оекбашлар коткара. Оекбашларын тузганчы саклап, ямап торырга тырыша.

Сәгыя авыр эштән шулкадәр арый - аяклары оеп, куллары зәңгәр төскә керә, егылып йоклап китү өчен сәкегә көчкә барып җитә. Даими ачлыктан эчләре быгырдый һәм һуштан да язалар. Кечкенә буйлы, зифа яшь хатын эссе кояш нурларында үз күләгәсенә әйләнә. Тик ул теләк тели, ярсып гыйбадәт кыла, чөнки аның бу җәһәннәмдә калган бөтен нәрсәсе - дин һәм аның яшьлеге.

Бервакыт эш вакытында ул конвойчыларның берсенең аңардан күзен алмавын, текәлеп каравын һәм күптән инде бизгән ниндидер ясалма җылы караш белән каравын күреп ала.

(Дәвамы бар).
Әлмирә ГОМӘРОВА, Төмән шәһәре.
(Гөлнур Вәлиева тәрҗемәсе).
Рәсемдә: Яңавыл балалар йорты педагогик коллективы (беренче рәттә сулдан икенче Сәгыя апа).