Себер галимнәре Казанда

Подробности

Опубликовано 29.05.2026 09:11

Просмотров: 111

Татарстан–Себер џђм  Казан-Тљмђн татарлары арасында элемтђ элек-электђн килђ. Авыр елларда Татарстан якларыннан гаилђлђре белђн Тљмђн љлкђсенђ килеп урнашып яшђп калалар. Себер татар авыллары аларны хуш књреп каршы алалар.

1950-1955 елларда Тубыл шђџђре пединститутында рус-татар бњлеге ачылгач, Казаннан галимнђр ќибђрђлђр. Себердђ ђлегђ татар укытучылары юк иде. Беренче Казаннан Тубыл пединститутына килгђн галимнђр: Гомђр Саттаров, Азат Асадуллин абыйлар, Ђлфия апа Саттарова џђм башкалар. Бу галимнђрнећ Тубыл пединститутын себер татарларыныћ дђрђќђсен књтђрњдђ љлешлђре бик зур. Рус-татар бњлегенђ кереп укучылар безнећ себер татарлары арасыннан бик књп булдылар. Тљмђн љлкђсе татар авыл мђктђплђрендђ њзебезнећ укытучылар эшли башладылар. Тубыл районы, Књкрђнде авылыннан тђмамлаучылар – Ќђлилђ апа Моратова, Идия апа Кђримова, Фђњзия апа Аллашева булдылар.

1960-70 нче елларда бик књп себер татарлары Тубыл пединститутыныћ рус-татар бњлеген бетереп, књренекле кешелђр булып эшлђделђр. Бу елларда тђмамлаучылар арасында мића таныш булганнардан: Мљќип, Мљнир Моратовлар, Алсу, Азат Сђгыйтовлар, Мљнирђ Гомђрова, Гљлќиџан Хљснетдинова, Мђхмњдђ Бахметова, Роберт Абдулов, Тимербикђ Шахмаева џ.б.

Шулар арасыннан безнећ Тљмђн љлкђ татарларына аеруча зур хезмђт књрсђткђн, “Яћарыш” газетасына нигез салучы, зур хљрмђткђ лаек булган журналистыбыз Азат Гыйззђт улы Сђгыйтов. Ул њзенећ тормыш юлында мђћгелек истђлек калдырып китте.

Тубыл пединституты стенасында алтын хђрефлђр белђн язылган, мђћгелек истђлек булып калган Вил абый Мамаев, Мљќип абый Моратов институтыны Кызыл дипломга тђмамлыйлар.

Казан дђњлђт университетына укырга кергђч, Казанда себер татар галимнђре барлыгын белдем. Беренче очрашу (ишетеп кенђ) философия фђннђре кандидаты  Зиннђт абый Ишмљхђммђтов белђн булды. Икенче курста “Диалектический-исторический материализм”, “Научный атеизм” предметларыннан лекциялђр укый иде. Зур белемле, кљчле оратор иде. Соћыннан ишетњемчђ, Зиннђт абый Тубыл районы, Саускан авылында туып-њскђн, Тубыл педучилищесын тђмамлаган.

Хђмит абый Ярми белђн Флора апа Урманче таныштырды, ул  Тљмђн љлкђсенећ Кырынкњл авылында дљньяга килђ. Тљмђн педагогия техникумын тђмамлап, 1930 елда Казан пединститутына укырга керђ. 1939 елда Г.Ибраџимов исемендђге Казан филиал академиясендђ тел, ђдђбият џђм тарих институты ачылгач, ул шунда фђнни хезмђткђр булып урнаша. Сугыш елларында шул институт белђн ќитђкчелек итђ, соћыннан халык иќаты секторы мљдире булып эшли.

Казанга ќђйге сессиялђргђ барсам, Хђмит абый белђн очрашкалап куя идек. Казан академиясе йорты янында, Лобачевский бакчасында без, студентлар, ђзерлђнеп, ял итеп утыра торган идек. Аныћ белђн шунда очрашып, Тљмђн хђллђрен, яћалыкларны сораша торган иде.

Хђмит абыйныћ фольклор белђн кызыксынып китње яшьлек елларыннан башланган. Њз гомерендђ утызлаган фольклор экспедициялђре белђн ќитђкчелек итеп, Себердђ, Уралда, Идел буендагы авылларда књп материал туплый. Ќыелган материаллар нигезендђ бик књп фђнни хезмђтлђр, фольклор ќыентыклары чыгара. Њзенећ кандидатлык диссертациясен дђ галим нђкъ шушы темага яклый. Соћрак профессор дђрђќђсенђ ќитђ.

Дилђрђ апа Тумашева белђн дђ Флора апа таныштырды. Дилђрђ апа Тљмђн шђџђрендђ дљньяга килђ, 21 нче мђктђпне алтын медальгђ тђмамлый.  Бик яхшы укуы џђм пионер оешмасы эшендђ актив катнашуы љчен 1940 елда љлкђ буенча бер њзен Бљтенсоюз “Артек” пионер лагерена путёвка белђн бњлђклилђр. 1944-49 елларда Мђскђњдђ “Ломоносов” исемендђге университетта укып, Кызыл диплом белђн тђмамлый. Бар гомерен фђнгђ багышлый.

Тормыш иптђше Равил абый белђн Казанда Муса Ќђлил исемендђге дђњлђт театрында баш режиссер булып эшли. 1963 елны Казанга килгђч, мин аларда яшђп йљрдем. Исемдђ, Равил абый бер мђртђбђ М.Ќђлил исемендђге дђњлђт театрына алып керде. Бу минем љчен онытылмаслык истђлек булып калды.

Дилђрђ Гариф кызыныћ себер татарларыныћ диалектларын љйрђнњдђ хезмђте бик зур. Њзенећ фђнни эшлђре белђн дан казанган зур галимђ, Академик исеменђ ќиткђн шђхес.

Флора апа Ђхмђтова Тубыл районы, Књкрђнде авылында дљньяга килгђн. Књкрђнде ќидееллык мђктђбен тђмамлап, Тубыл педучилищесында укый. Тормыш юлы бик авыр елларга туры килђ, алты яшендђ ђнисез кала, сигез яшендђ ђтисе њлеп китђ.

Тормыш авырлыкларына карамастан, ул Тљмђн пединстиутын тђмамлый. Шул вакытларда Казаннан себер татарлары диалектын љйрђнергђ Тубыл районы татар авылларына китђлђр. Књкрђнде, Лђчек, Кундан џ.б. авылларда йљрилђр. Бу Флора апаныћ алдагы фђнни эшлђренђ беренче адымы була.

Казан Академиясе Г.Ибраџимов исемендђге тел, ђдђбият џђм тарих институты аны бик зур ышанычлар белђн эшкђ ала.

Фђнни белемгђ омтылышлы себер кызы њзен сынатмый. 1968 елны кандидатлык диссертациясен ућышлы яклап чыга. Мин њзем дђ диссертациясен яклаганында бергђ булдым.

Институт директоры Илбарис абый, бљек язучы Гомђр ага Бђшировлар Флора апаныћ бик кљчле галимђ икђнен, аныћ хезмђтлђренђ зур бђя бирделђр.

Флора апа њзенећ темасы љстендђ эшлђп, башка шђџђрлђрдђ дђ конференциялђрдђ чыгышлар ясады. 1989 елда ул Г.Тукай лауреаты џђм “ТРныћ атказанган мђдђният хезмђткђре” исеменђ лаек була.

Татарстанда џђм Себердђ яшђњче татарларга бњгенге џђм килђчђк эшлђрендђ ућышлар телђп фђнни-хезмђтлђрендђ бер-берсенђ ярдђм итеп яшђњлђрен телим.

Ђдип ГАРИФХАНОВ.